Bên người khổng lồ FDI
Nhìn lại lịch sử phát triển của ngành điện tử Việt Nam thì bắt đầu từ những năm 90 của thế kỷ 20, ngành mới chính thức bước vào một giai đoạn cơ cấu lại để đi vào phát triển. Đó là thời điểm Việt Nam bắt đầu mở cửa và hội nhập với kinh tế toàn cầu. Theo thống kê của VEIA, đầu những năm 90, toàn ngành chỉ có dăm chục doanh nghiệp thì đến nay ngành đã có gần 500 doanh nghiệp, trong đó khoảng 1/3 là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, sử dụng khoảng 250 ngàn lao động và đáp ứng được nhu cầu trong nước với các loại sản phẩm điện tử, điện lạnh, công nghệ thông tin – viễn thông thông dụng với tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 20-25%/năm. Nhiều thương hiệu lớn về công nghệ điện tử trên toàn cầu đã quan tâm và tham gia đầu tư vào thị trường Việt Nam với các dự án từ vài trăm triệu USD tới vài tỷ USD.
Cũng theo đại diện của VEIE, ông Lê Ngọc Sơn – Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam, trước năm 1996, ngành điện tử Việt Nam còn
chưa có sản phẩm xuất khẩu thì đến nay đã có sản phẩm xuất khẩu đi gần 50 nước trong khu vực và trên thế giới.Từ năm 2005 trở lại nay, ngành liên tục đứng trong top 10 các ngành có giá trị kim ngạch xuất khẩu cao nhất của Việt Nam. Năm 2011, kim ngạch xuất khẩu của ngành công nghiệp điện tử đã “vượt mặt” kim ngạch xuất khẩu dầu khí, và chỉ đứng sau kim ngạch xuất khẩu của ngành dệt may. Dự kiến, ngành có thể sẽ đạt được khoảng 15-16 tỷ USD giá trị kim ngạch xuất khẩu trong năm 2012. Đây là một con số đáng vui mừng trong bức tranh đang đượm màu u ám của kinh tế toàn cầu. Điều đó cũng cho thấy ngành công nghiệp điện tử Việt Nam đã và đang đi vào phát huy được các lợi thế lẫn tiềm năng.
Tuy nhiên, ngành vẫn tồn tại những bất cập mà nếu không tính toán để tháo gỡ thì cơ hội phát huy các lợi thế lẫn tiềm năng sẽ trở rất mong manh. Hiện nay, cơ cấu sản phẩm trong ngành đang có sự lệch pha, nghiêng về điện tử tiêu dùng trong khi điện tử chuyên dụng lại rất ít, tỷ lệ chênh lệch là 7/3. Bên cạnh đó, đầu tư vào trình độ công nghệ khá thấp, chỉ đạt khoảng 40-50 triệu USD/ nhà máy quy mô lớn khiến để có một bước nhảy vọt cho tương xứng với tiềm năng của ngành trước mắt sẽ là bất khả thi. Ngoài ra, ngành công nghệ phụ trợ sản xuất phụ tùng linh kiện đi theo hỗ trợ công nghiệp điện tử trong nước đang phát triển chậm và không đáp ứng được nhu cầu của nhà sản xuất, khiến chính các nhà sản xuất quốc tế khi đầu tư vào VN thường cân nhắc, hoặc cũng kéo theo các Dn đầu tư công nghệ phụ trợ, hoặc nhập khẩu từ thị trường bên ngoài.
Một khó khăn không nhỏ đối với sức bật của ngành là phần lớn các DN điện tử VN chủ yếu vừa và nhỏ, chỉ có quy mô khoảng vài triệu USD/ DN nên khó cạnh tranh với DN đầu tư nước ngoài. Đó là lý do vì sao thị trường trong nước bị chiếm lĩnh 80% bởi DN đầu tư nước ngoài (số liệu tính đến hết năm 2011) và dự báo đến năm 2012, mức độ chi phối sẽ còn lớn hơn nhiều. DN nước ngoài cũng chiếm đến 95% tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Trong tương lai, DN đầu tư nước ngoài tiếp tục có lợi thế và đà tiến đã sẵn trong khi DN VN lại phải tuân thủ các quy định của WTO như bãi bỏ các loại trợ cấp, thuế v.v… Ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu cũng khiến cạnh tranh trong toàn ngành càng trở nên gay gắt về khâu sản xuất và phân phối , khiến DN ngành điện tử Việt Nam lâm vào thế khó khăn.
Cách nào phát huy khai thác thị trường ngách?
Tuy nhiên, ngành vẫn có một số lợi thế nhất định. Đối với VN, lợi thế về vị trí địa lý, tình hình chính trị xã hội ổn định, nguồn nhân lực trẻ dồi dào, chi phí sản xuất thấp cùng với môi trường đầu tư thông thoáng, minh bạch đang thu hút nhiều nhà đầu tư FDI vào VN và dịch chuyển cơ cấu sản xuất từ một số nước trong khu vực sang VN là lợi thế lớn nhất.
Sau khi gia nhập WTO, ngành điện tử đã có những bước phát triển rất mạnh mẽ với nhiều dự án lớn ứng dụng công nghệ cao, kéo theo các Dn công nghiệp phụ trợ vệ tinh xung quanh, khiến vấn đề cạnh tranh gay gắt càng được đặt ra. DN Việt Nam đã có mặt tại các thị trường quốc tế lớn như Mỹ, EU, nhưng các mặt hàng vẫn ít và chủ yếu là linh kiện điện tử hoặc các mặt hàng DN nước ngoài không làm do lợi nhuận ít. Một thị trường ngách vẫn đang mở rộng cho thị trường VN nếu biết tận dụng cơ hội, được hỗ trợ thông tin và tài chính để có thể khai thác thị trường tiềm năng nhưng ở khá xa.
Cũng theo ông Lê Ngọc Sơn, mấu chốt cơ bản để DN Điện tử có thể có động lực và nền tảng khai thác được các thị trường ngách quốc tế, là sự hỗ trợ trong vấn đề thanh toán từ phía các tổ chức tín dụng lớn. Một cơ chế tín dụng tài trợ thanh toán hợp lý cho các DN SMEs ngành điện tử sẽ giúp các DN này có hy vọng vượt qua những hạn chế hiện thời và sớm gia tăng giá trị trong tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu của toàn ngành.
Ngoài ra, vị đại diện Hiệp hội DN điện tử Việt Nam cũng cho biết trong năm 2013, Hiệp hội dự kiến sẽ đẩy mạnh xúc tiến thương mại. Dự kiến một Diễn đàn công nghiệp điện tử quốc tế tại VN, quy tụ những quốc gia có nền công nghiệp điện tử phát triển như Nhật Bản, Châu Âu, Mỹ… cùng đến Việt Nam sẽ là cơ hội để DN Việt có thể thu hút đầu tư qua các phương thức liên doanh, liên kết, trở thành DN vệ tinh cho những thương hiệu điện tử quốc tế hàng đầu.